കടലലകളുടെ സംഗീതവും തിരക്കിന്റെ ആരവവും ഒത്തുചേരുന്ന ഒരിടമാണ് മുംബൈ. നഗരത്തിന്റെ കവാടമായ ഗേറ്റ് വേ ഓഫ് ഇന്ത്യയിൽ നിന്ന് അറബിക്കടലിന്റെ കുളിർമയേറ്റു നടക്കുമ്പോൾ ദൂരെ മറൈൻ ഡ്രൈവിൽ വരിവരിയായി തെളിയുന്ന വിളക്കുകൾ സ്വർണ്ണമാല പോലെ തിളങ്ങുന്നത് കാണാം. ചുവപ്പും മഞ്ഞയും കലർന്ന ഡബിൾ ഡെക്കർ ബസുകളും പാളത്തിലൂടെ കുതിച്ചുപായുന്ന ലോക്കൽ ട്രെയിനുകളും ഈ നഗരത്തിന്റെ ജീവതാളമാണ്. വടാപാവിന്റെ മണവും തെരുവോരങ്ങളിലെ കച്ചവടക്കാരുടെ വിളികളും ഒരു പ്രത്യേക ഊർജ്ജം ഉളളിലേക്ക് പടർത്തും. ഇവിടെ പകലിനേക്കാൾ വേഗത രാത്രിയ്ക്കാണ്.
ആഡംബര കാറുകൾ ചീറിപ്പായുന്ന ഹൈവേകൾ മുതൽ ചായക്കടകളിലെ കൊച്ചു വർത്തമാനങ്ങൾ വരെ മുംബൈയുടെ ഓരോ കോണിലും ഓരോ കഥകളുണ്ട്. സ്വപ്നങ്ങളുടെ നഗരമെന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഈ മണ്ണിൽ ആരെയും നിരാശരാക്കാത്ത ഒരു മാന്ത്രികതയുണ്ട്. എത്ര വലിയ തിരക്കിലും വഴിതെറ്റാതെ നമ്മെ ചേർത്തുപിടിക്കുന്ന ഉറങ്ങാത്ത ഈ നഗരത്തിന്റെ സ്പന്ദനം ഒരിക്കൽ അനുഭവിച്ചാൽ പിന്നെ അത് ഉള്ളിൽ നിന്ന് മായുകയേയില്ല. എന്നാൽ ഇതിനൊരു മറുവശം കൂടിയുണ്ട്. ബോംബെ എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന മുംബൈയിൽ അംബരചുംബികളായ കെട്ടിടങ്ങളും റോഡുകളുടെ ശൃംഖലയും ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളുമുണ്ട്. അത്രയും തിരക്കേറിയ മുംബൈയിൽ വെറുതെ ചുറ്റിനടക്കുന്നത് പോലും ഒരു വെല്ലുവിളിയായി മാറി. തെരുവുകളിൽ നിന്ന് ലോക്കൽ ട്രെയിനുകളിലേക്കും മെട്രോയിലേക്കും ഒക്കെ പാഞ്ഞു നടക്കുന്ന ജനക്കൂട്ടം. അതിനാൽ കാൽനട യാത്ര പോലും ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. സ്വപ്നനഗരമായ മുംബൈയുടെ ഈ ദുരവസ്ഥയ്ക്ക് കാരണം എന്താണ്?
വാസ്തവത്തിൽ മുംബൈ സ്വപ്നങ്ങളുടെ നഗരമാണ്. മായാനഗരി എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ വരുന്ന ആരും ഇവിടെ നിന്ന് പോകുന്നില്ല. കാരണം എല്ലാവർക്കും ഭക്ഷണവും പാർപ്പിടവും കണ്ടെത്താനാകും. ഏഴ് ദ്വീപുകൾ സംയോജിപ്പിച്ച് നിർമ്മിച്ച ഈ നഗരത്തിന്റെ കഥ വളരെ രസകരമാണ്.
മുംബൈയുടെ ചരിത്രം
മുമ്പ് മുംബൈ 7 ദ്വീപുകളുടെ ഒരു കൂട്ടമായിരുന്നു. അവയെ ചുറ്റിപ്പറ്റി ഒരു പാട് കഥകളുണ്ട്. ചോട്ടാ കൊളാബ വോർലി, മസ്ഗാവ്, പരേൽ, കൊളാബ, മാഹിം, ബോംബെ ദ്വീപ് എന്നിങ്ങനെയായിരുന്നു അവയ്ക്ക് പേരുകൾ. ബിബിസിയുടെ ഒരു റിപ്പോർട്ടിൽ മുംബൈയുടെ ചരിത്രത്തിൽ നിന്നുള്ള രസകരമായ ഒരു കഥ വിവരിക്കുന്നു. 1930-കളിൽ കൊളാബയ്ക്കടുത്തുള്ള കടൽത്തീരത്ത് നടക്കുകയായിരുന്നു ഒരു ബ്രിട്ടീഷ് സൈനിക ഉദ്യോഗസ്ഥൻ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ ഒരു കല്ലിൽ പതിഞ്ഞു. അദ്ദേഹം സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിച്ചു. അത് ഒരു സാധാരണ കല്ലല്ല. ശിലായുഗ മനുഷ്യരുടെ ആയുധമായിരുന്നു അത്. നമ്മുടെ പൂർവികർ ആയുധങ്ങളായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന അത്തരം നിരവധി കല്ലുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് കുറച്ചുകൂടി ഗവേഷണം വെളിപ്പെടുത്തി. ഇതിനർത്ഥം ഒരു കാലത്ത് ദ്വീപുകളുടെ ഒരു കൂട്ടമായിരുന്ന മുംബൈയിൽ ശിലായുഗം മുതൽ ജനവാസമുണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ്.
നാഗരികതയുടെ രേഖപ്പെടുത്തിയ ചരിത്രത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി മുംബൈയുടെ വികസനവും സ്ഥാപനവും നാലുഘട്ടങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോയതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
കടൽ കയ്യേറ്റം സംഭവിച്ചു
പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തിൽ മുംബൈ ഒരു പ്രധാന വ്യാപാര നഗരമായി മാറി. 1817-ന് ശേഷം വൻതോതിലുള്ള സിവിൽ ജോലികൾ നടത്തി മുംബൈ പുനർരൂപകൽപ്പന ചെയ്തു. മുംബൈയിലെ ഏഴ് ദ്വീപുകളേയും ഒരൊറ്റ നഗരമാക്കി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള പദ്ധതിയായിരുന്നു ഹോൺബിബല്ലാർഡ് എന്ന പാലം. മുംബൈയെ മുംബൈയാക്കാൻ കടൽ കടന്നുകയറി. ബഞ്ചെയെ മസ്ഗാവിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന ഉമർ ഖെഡ്ഡി ഉൾക്കടൽ ഇപ്പോൾ പൈധിനി എന്നറിയപ്പെടുന്നു. കടലിൽ നിന്ന് ഭൂമി തിരിച്ചുപിടിക്കുന്നതിന്റെ ആദ്യ സംഭവമായിരുന്നു ഇത്. ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയിലും ഗണ്യമായ പ്രക്ഷോഭം ഉണ്ടായിരുന്നു. കുന്നുകൾ നിരപ്പാക്കപ്പെട്ടു. ചതുപ്പുനിലങ്ങൾ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കൊണ്ട് നിറച്ചു സിമന്റ് ചെയ്തു. അങ്ങനെ, ക മേണ മുംബൈയിലെ വിവിധ ദ്വീപുകൾ ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുകയും മനോഹരമായ ഒരു നഗരമായി രൂപാന്തരപ്പെടുകയും ചെയ്തു.
ഒരു പ്രധാന തുറമുഖമായി
ശതവാഹനന്മാർ, അഭിരന്മാർ, വകാടകർ, കലചൂരികൾ, കൊങ്കൺ മൗര്യന്മാർ, ചാലൂക്യർ, രാഷ്ട്രകൂടന്മാർ, സിൽഹാരന്മാർ, ചോളന്മാർ തുടങ്ങി നിരവധി രാജവംശങ്ങൾ മുംബൈ ഭരിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ പോർച്ചുഗീസുകാർ, സുൽത്താന്മാർ, ബ്രിട്ടീഷുകാർ എന്നിവരും മുംബൈ ഭരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഏകദേശം മുന്നൂറ്റമ്പത് വർഷത്തോളം ബ്രിട്ടീഷുകാർ മുംബൈ ഭരിച്ചു. ആ കാലയളവിൽ മുംബൈ ഒരു പ്രധാന തുറമുഖ നഗരമായി ഉയർത്തുന്നതിനായി അന്നത്തെ ഇന്ത്യയിലെ രാജ്ഞി വിക്ടോറിയയുടെ പേരിൽ വിക്ടോറിയ ടെർമിനസ് എന്ന പേരിൽ പ്രധാന സ്റ്റേഷൻ നിർമ്മിച്ചു. കൺസൾട്ടിംഗ് ബ്രിട്ടീഷ് ആർക്കിടെക്റ്റ് ഫ്രെഡറിക് വില്യം സ്റ്റീവൻസാണ് ഈ സ്റ്റേഷൻ രൂപ കൽപ്പന ചെയ്തത്. മുമ്പ് ബോംബെ പ്രസിഡൻസി എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ നഗരം സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തരം ബോംബെ എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു.
സാമ്പത്തിക തലസ്ഥാനമായി
ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും മികച്ച 10 വാണിജ്യ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് മുംബൈ ഇന്ത്യയിലെ മിക്ക ബാങ്കുകളുടേയും വ്യാപാര ഓഫീസുകളുടേയും ആസ്ഥാനം, റിസർവ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യ, ബോംബെ സ്റ്റോക്ക് എക്സ്ചേഞ്ച്, നാഷണൽ സ്റ്റോക്ക് എക്സ്ചേഞ്ച് നിരവധി ഇന്ത്യൻ ബഹുരാഷ്ട്ര കോർപ്പറേഷനുകളുടെ കോർപ്പറേറ്റ് ആസ്ഥാനം തുടങ്ങിയ നിരവധി പ്രധാന സാമ്പത്തിക സ്ഥാപനങ്ങൾ മുംബൈയിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ ഇത് ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക തലസ്ഥാനം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ബോളിവുഡ് എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഹിന്ദി ചലച്ചിത്ര ടെലിവിഷൻ വ്യവസായവും ഇവിടെയാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
മുംബൈയുടെ ബിസിനസ്സ് അവസരങ്ങളും ഉയർന്ന ജീവിത നിലവാരവും ഇന്ത്യയിലുടനീളമുള്ള ആളുകളെ ആകർഷിക്കുന്നു. ഇത് നഗരത്തെ വൈവിധ്യമാർന്ന സമൂഹങ്ങളുടേയും സംസ്കാരങ്ങളുടേയും സംഗമസ്ഥാനമാക്കി മാറ്റുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ സമുദ്ര ചരക്കിന്റെ പകുതിയോളം മുംബൈ തുറമുഖം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. മുംബൈ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷനിൽ ഏകദേശം 227 കൗൺസിലർമാരുണ്ട്. സാമ്പത്തിക സ്രോതസ്സുകളുടെ കാര്യത്തിൽ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും സമ്പന്നമായ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷനായി മുംബൈ മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷനെ കണക്കാക്കുന്നു.
ബിസിനസ് ഷിഫ്റ്റ്
സ്ഥലപരിമിതിയും റിയൽ എസ്സ്റ്റേറ്റ് വിലയിലെ വർദ്ധനവും കാരണം കഴിഞ്ഞ കുറേ വർഷങ്ങളായി ബിസിനസ് ഹബ് സൗത്ത് മുംബൈയിൽ നിന്ന് നോർത്ത് മുംബൈയിലേക്ക് മാറുകയാ ണ്. പണ്ടൊക്കെ ആളുകൾ കുറവായിരുന്നു. ചുറ്റും പച്ചപ്പും ഉണ്ടായിരുന്നു. സൗത്ത് മുംബൈയിൽ താമസിക്കുന്ന 75 വയസ്സുള്ള ദഗ്ദു സ്കാപൽ പറയുന്നു. മുംബൈയിലെ ജീവിതം വളരെ ശാന്തവുമായിരുന്നു. ഇവിടെ വലിയ കെട്ടിടങ്ങളൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. റോഡുകളിൽ ട്രാമുകൾ ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് ബസുകളും ലോക്കൽ ട്രെയിനുകളും വന്നു. അക്കാലത്ത് മുംബൈ വളരെ ശൂന്യമായിരുന്നു. ഇവിടെ ആളുകൾ ചേരികളിലാണ് താമസിച്ചിരുന്നത്. ഇവിടെ വലിയ കെട്ടിടങ്ങളൊന്നുമില്ല. സമീപത്ത് ധാരാളം പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും താമസിച്ചിരുന്നു.
വില കൂടിയ ഭൂമി
ഭൂമിയുടെ വില കൂടിയത് കെട്ടിടങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിൽ വർദ്ധനവിന് കാരണമായെന്ന് ദഗദ് സ്കാപൽ പറയുന്നു. എല്ലാവരും തന്നെ തങ്ങൾക്കായി പ്രത്യേക കെട്ടിടങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് ഭൂമിയുടെ വില കുതിച്ചുയരാൻ കാരണമായി. സൗത്ത് മുംബൈയിലെ ബിസിനസുകളും ഓഫീസ് ഉടമകളും അവരുടെ ഭൂമി നല്ല വിലയ്ക്ക് വിൽക്കാൻ തുടങ്ങി. അവർക്ക് അവരുടെ ബിസിനസ്സ് വികസിപ്പിക്കാൻ സ്ഥലം കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇത് സൗത്ത് മുംബൈയിൽ നിന്ന് അഡേരി, ബാന്ദ്ര, കുർള കോംപ്ലക്സ്, ഗോരേഗാവ്, ദാഹിസർ എന്നിവയുൾപ്പെടെ മറ്റ് പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് മാറാൻ കാരണമായി. അവിടെ കുറഞ്ഞ വിലയ്ക്ക് വലിയ ബിസിനസ്സ് സ്ഥലങ്ങൾ കണ്ടെത്തി. അതിനാൽ കമ്പനികൾ ബാന്ദ്ര, കുർള കോംപ്ലക്സ്, മലാഡ്, ഗോരേഗാവ്, നവി മുംബൈ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ശാഖകൾ തുറന്നു. ഇപ്പോൾ ഇവിടെയും സ്ഥലം കുറവായതിനാൽ അവർ ദാഹിസാറിലേക്ക് മാറുകയാണ്.
വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന ജനസംഖ്യ
എല്ലാ പൈപ്പ്ലൈനുകളും പഴയതായതിനാലും അവ മാറ്റി സ്ഥാപിക്കേണ്ടതിനാലും മുംബൈ നിലവിൽ ജലക്ഷാമം നേരിടുന്നുവെന്ന് സ്കാപൽ പറയുന്നു. വർഷം മുഴുവനും നിർമ്മാണം തുടരുന്നതിനാൽ മലിനീകരണം കൂടുതലാണ്.
മുംബൈയിലെ ജനസംഖ്യ നിരന്തരം വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. 2001ലെ സെൻസസ് പ്രകാരം മുംബൈയിലെ ജനസംഖ്യ 11,914,398 ആയിരുന്നു. 2011 ആയപ്പോഴേക്കും ഇത് 12, 442,373 ആയി വർദ്ധിച്ചു. മുംബൈയിലെ ബിസിനസ് ഹബ്ബുകളുടെ പ്രത്യേകിച്ച് പഴയ സാമ്പത്തിക കേന്ദ്രമായിരുന്ന സൗത്ത് മുംബൈയുടെ (സോബോ) പ്രസക്തി കുറഞ്ഞതിനെക്കുറിച്ചും ബിസിനസ് ലോകം വടക്കൻ ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് മാറിയതിനെക്കുറിച്ചും താഴെ വിവരിക്കുന്നു. ഇതിനെ ഒരു തകർച്ച എന്നതിലുപരി ഒരു സ്ഥാനമാറ്റം (ഷിഫ്റ്റ്) എന്ന് വിളിക്കുന്നതാകും കൂടുതൽ കൃത്യം. ഇതിന്റെ പ്രധാന കാരണങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്.
സ്ഥലപരിമിതിയും അമിതമായ വാടകയും
പഴയ ബിസിനസ് ഹബ്ബായ നരിമാൻ പോയിന്റ്, ഫോർട്ട് തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിൽ പുതിയ ഓഫീസുകൾ തുടങ്ങാൻ സ്ഥലമില്ലാത്ത അവസ്ഥയായി. ലോകത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന വാടകയുള്ള സ്ഥലങ്ങളിൽ ഒന്നായി നരിമാൻ പോയിന്റ മാറിയതോടെ വൻകിട കമ്പനികൾ ചെലവ് കുറഞ്ഞതും വിശാലവുമായ ഇടങ്ങൾ തേടി അദ്ധേരിയിലേക്കും ബാന്ദ്ര, കുർള കോംപ്ലക്സിലേക്കും മാറി.
ബികെസിയുടെ ഉദയം
1990-കളിൽ ബാന്ദ്ര-കുർള കോംപ്ലക്സ് വികസിപ്പിച്ചത് മുംബൈയിലെ തിരക്ക് കുറയ്ക്കാനായിരുന്നു. ആധുനിക സൗകര്യങ്ങൾ, വിശാലമായ റോഡുകൾ, വിമാനത്താവളത്തോടുള്ള സാമീപ്യം എന്നിവ കാരണം നരിമാൻ പോയിന്റിലെ വൻകിട ബാങ്കുകളും കോർപ്പറേറ്റ് ഓഫീസുകളും അങ്ങോട്ടേക്ക് കൂടുമാറി. ഇന്ന് മുംബൈയുടെ യഥാർത്ഥ ബിസിനസ് തലസ്ഥാനം ബികെസി ആണ്.
കണക്റ്റിവിറ്റി പ്രശ്നങ്ങൾ
സൗത്ത് മുംബൈ നഗരത്തിന്റെ ഒരു അറ്റത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. നഗരത്തിന്റെ മറ്റ് ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇവിടേക്ക് എത്തുക എന്നത് ജീവനക്കാരെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടായിരുന്നു. എന്നാൽ അന്ധേരി, പൊവായ്, ലോവർ പരേൽ തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങൾ നഗരത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തായതിനാൽ യാത്ര എളുപ്പമാക്കി.
മില്ലുകളുടെ മാറ്റവും നഗരവൽക്കരണവും
പണ്ട് മുംബൈയുടെ നട്ടെല്ലായിരുന്ന തുണിമില്ലുകൾ തകർന്നതോടെ ലോവർ പരേൽ പോലുള്ള സ്ഥലങ്ങളിൽ വലിയ ഭൂമി ലഭ്യമായി. ഈ സ്ഥലങ്ങൾ ആധുനിക ഐടി പാർക്കുകളായും ഷോപ്പിംഗ് മാളുകളായും മാറിയത് പഴയ ബിസിനസ് കേന്ദ്രങ്ങളുടെ പ്രസക്തി കുറച്ചു.
ഡിജിറ്റലൈസേഷൻ
സ്റ്റോക്ക് എക്സ്ചേഞ്ചിന് മുന്നിൽ നേരിട്ട് നിന്ന് വ്യാപാരം നടത്തിയിരുന്ന പഴയ കാലം മാറി എല്ലാം ഓൺലൈൻ ആയതോടെ ദലാൽ സ്ട്രീറ്റിൽ തന്നെ ഓഫീസ് വേണമെന്ന നിർബന്ധം കമ്പനികൾക്ക് ഇല്ലാതായി.
ചുരുക്കത്തിൽ മുംബൈയിലെ ബിസിനസ് തെക്ക് ഭാഗത്ത് നിന്ന് വടക്കോട്ടും നഗരത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തേക്കും വ്യാപിക്കുകയാണ്.
